Terug naar de startpagina
Impressie van het symposium

Stadsrechten: springlevend!

Stadsrechten? Is dat niet van heel lang geleden? Ja, dat klopt. Toch zijn er veel onderwerpen waar je als inwoner van een gemeente als Rhenen, Wijk bij Duurstede of Vianen nu mee te maken hebt, die honderden jaren geleden voor inwoners van die drie steden ook vertrouwd zouden klinken.
Een paar van die onderwerpen hebben we op een rij gezet. Dit alles onder het motto ‘Stadsrechten: springlevend’!

Burgers en asielzoekers

Als je ingeschreven staat bij de burgerlijke stand van een gemeente, mag je in die gemeente gaan wonen. Als inwoner heb je rechten en plichten. Een recht is dat je aanspraak kunt maken op financiële bijstand van die gemeente. Een plicht is dat je rioolbelasting moet betalen. Dat was eeuwen geleden niet anders. Je moest toen eerst, zoals dat deftig heet, burger van de stad worden en een burgereed afleggen. Dan werd je in het burgerboek ingeschreven.
Als je geen inwoner, geen burger bent, ben je een ‘vreemdeling’. Een migrant of asielzoeker zeggen we tegenwoordig. Net zoals lang geleden moeten ook die dikwijls eerst een eed afleggen voordat ze zich inwoner mogen noemen.
Vianen was tot eind 18de eeuw een zogenaamde vrijstad: een vluchtplaats voor vreemdelingen en vervolgden met geld die elders asiel zochten. De uitdrukking ‘naar Vianen gaan’ betekent nog altijd ‘failliet gaan’.


Placcaat paardenmarkt Vianen 

Stadszegel Rhenen 

Antisloopkeur Vianen 

Stadsmuur Rhenen 

Zegels, wapens, logo’s en vlaggen

Op het briefpapier van een gemeente staat veelal het wapen of logo van die gemeente. Dat wapen of logo komt ook voor op de vlag van de gemeente. Als een gemeente heel officiële brieven verstuurt, worden die soms voorzien van een mooi lakzegel. Niets nieuws onder de zon. Ook de oude steden hadden wapens, zegels en vlaggen.
Veel gemeenten hebben tegenwoordig een motto waarmee ze willen aangeven waar de gemeente voor staat. Vianen had bijvoorbeeld in 2014: ‘Samen voor een krachtig en sociaal Vianen’. Sommigen steden hadden al vroeg een lijfspreuk. Zo staat op de gevel van het middeleeuwse stadhuis van Vianen nog altijd de spreuk ‘Audi Alteram Partem (Hoor en Wederhoor)’ uit de tijd dat hier niet alleen werd bestuurd maar ook rechtgesproken.

Monumenten

In een oude Nederlandse stad zie je relatief veel, door de overheid beschermde, bouwkundige monumenten. Grote, zoals het stadhuis, de kerken, poorten en molens, maar vooral ook veel kleine monumentale woonhuizen. De stad Vianen telt maar liefst 163 rijksmonumenten. Wijk bij Duurstede heeft er 74 en Rhenen (door de oorlog) 41. Ook zijn er nog gemeentelijke monumenten. De oudste gebouwen dateren uit de late middeleeuwen, de periode van de stadsrechtverleningen.
Steden met een monumentaal karakter worden door inwoners en toeristen aantrekkelijk gevonden om te wonen en naar toe te gaan. Dat levert dus geld op, maar er worden natuurlijk ook kosten gemaakt door de gemeente en bewoners en er moet aan reclame of ‘citymarketing’ worden gedaan door de VVV en andere organisaties
Dat was vroeger niet anders, al dateert de ‘echte monumentenzorg’ pas uit de 20ste eeuw. In de keurboeken van de drie steden staan verschillende bepalingen over het onderhoud van de gebouwen, straten en grachten.

Brandveiligheid

Je huis zal maar in brand staan. Dan ben je heel blij dat je de brandweer kunt bellen en dat die ook komt om te blussen. De brandweer wordt betaald van de belasting die je als inwoner betaalt. Tegenwoordig zijn veel brandweermannen en –vrouwen beroeps. Ook de vrijwilligers hebben een brandweeropleiding gevolgd. De brandweer werkt met professionele spullen. Brand is helaas van alle tijden. In onze oude steden moesten bij brand zoveel mogelijk mensen mee helpen met blussen. Dat was een plicht. Veel meer dan emmers met water hadden ze immers niet. Er was een verplichte ‘vrijwillige’ brandweer.  Onze bouwvoorschriften staan vol met regels ter vergroting van de brandveiligheid. Eeuwen geleden waren er ook al van die regels. Na weer een grote stadsbrand, werden in de meeste van onze steden bijvoorbeeld rieten en houten daken verboden. Je mocht vanaf dat moment alleen nog stenen daken hebben.

Markten

Wijk en Vianen hebben al heel lang hun wekelijkse warenmarkt op woensdag en Rhenen op donderdag. Alle drie in het hart van de oude stad. Het recht om markt te houden en dus handel te drijven, behoort tot de oudste stedelijke rechten. Wel veranderden de data en producten in de loop van de eeuwen. Naast de weekmarkt waren er vanouds de jaarmarkten of kermissen die meerdere dagen duurden. De Viaanse Paardenmarkt die jaarlijks in oktober wordt gehouden gaat terug tot 1271.


Veldpoortstraat Wijk bij Duurstede 

Logo Wijk bij Duurstede 

Weekmarkt Wijk bij Duurstede 

Verdedigingswerken

In Vianen is nog het beste te zien dat de drie steden in de middeleeuwen aan alle kanten omringd werden door grachten en muren met daarin torens en toegangspoorten. De Lekpoort uit 1350 staat nog fier overeind en van de stadsgracht en stadsmuur is vooral aan de zuidzijde een flink stuk bewaard gebleven. Wijk bij Duurstede is wijd en zijd bekend vanwege de molen Rijn & Lek die bovenop een stadspoort is gebouwd, waar je nog altijd onderdoor moet. Maar ook Rhenen heeft zijn muurrestanten, waarvan recent weer een stukje zichtbaar is gemaakt.
Het grootste deel van de 14de-eeuwse verdedigingswerken werd al in de 19de eeuw gesloopt. Ze hadden geen functie meer, waren vervallen, stonden in de weg en het ontbrak de stadsbesturen aan geld voor het onderhoud.
Alle drie steden hadden van hun heer in de 13de of 14de eeuw het recht gekregen om zich te beschermen met grachten en muren. Aan de aanleg en het onderhoud werd veel tijd en geld besteed totdat de defensieve functie verloren ging.